STRATEJİK ANALİZ: Küresel Gübre Piyasasında “Pazar Felci” ve Yeni Ticaret Düzeni…
-
Değerli üretici kardeşlerim, sektörün kıymetli temsilcileri;
Geçen hafta analizimizde paylaştığım küresel fırtınanın ardından suların durulmasını beklerken, raporlar fırtınanın şiddetinin azalmadığını, sadece nitelik değiştirdiğini gösteriyor. Bir hafta önce “Erişilebilirlik Krizi” olarak tanımladığım tıkanıklık, bu hafta itibarıyla yerini yüksek maliyetlerin neden olduğu bir pazar felcine ve talep yorgunluğuna bırakmış durumda. Artık mesele sadece “ürün var mı?” sorusu değil, “bu fahiş fiyatla kim alabilecek?” noktasına döndü. Küresel piyasa artık arz krizinden çok, erişim krizinin ağır ekonomik sonuçlarını yaşamaya başladı.
PİYASADA YENİ GERÇEKLİK: FİYAT DİRENCİ VE SEZON BOŞLUĞU
Kıymetli dostlarım, bu haftanın en net fotoğrafı şudur: Küresel gübre piyasası, alıcıların “artık bu fiyatları ödeyemeyiz” dediği psikolojik ve ekonomik bir sınıra dayandı. Geçen hafta Hindistan’ın agresif ihaleleriyle tırmanan fiyatlar; Avrupa, Brezilya, Türkiye ve Pakistan gibi pazarların mevsimsel talep boşluğuna girmesiyle birleşince işlem hacmini neredeyse durma noktasına getirdi. Evet, arz halen kısıtlı ancak alıcılar da bir o kadar temkinli ve dirençli.
Burada kritik bir uyarıda bulunmak zorundayım: Mevcut sakinlik arz bolluğundan değil, mevsimsel boşluktan kaynaklanıyor. Eğer sezon talebi geri dönerse ve Hürmüz Boğazı hâlâ kilitli olursa, fiyatların “önce düşüş, sonra sert yükseliş” senaryosuyla ikinci bir ralli dalgasına girmesi kaçınılmaz bir risk olarak masada duruyor.
ÜRE: İHALE SONRASI “RESET” VE BEKLEYİŞ
Sevgili dostlar, üre tarafında geçtiğimiz haftaki büyük Hindistan ihalesinin sonuçlanmasıyla piyasa bir “reset” süreci yaşadı ve bu süreç hâlâ devam ediyor. Orta Doğu FOB fiyatları yaklaşık 25 $ gevşeyerek 840-910 $ bandına çekildi, Brezilya CFR fiyatları ise 750-770 $ seviyelerine geriledi. Üre fiyatları yakın vadede biraz daha gevşeyebilir; ancak Mayıs içinde Hindistan’ın yeni bir ihale açma ihtimali ve Hürmüz’ün kapalı kalması, ikinci bir sert yükseliş dalgasını tetikleyebilir.
FOSFAT: HİNDİSTAN PARADOKSU VE “PARALİZ”
Fosfat tarafında durum tam bir “paraliz” (Yüksek maliyetler ve belirsizlik nedeniyle piyasadaki ticaretin felç olması, alıcı ve satıcıların aksiyon alamayarak tamamen durma noktasına gelmesi) noktasına evrilmiş vaziyette. Hindistan IPL’in toplam 1.6 Milyon tonluk (1.2 Mt DAP + 400 bin ton TSP) dev ihalesi piyasayı yukarı taşırken, Hindistan’ın kendisi de bu yükün altında eziliyor. Raporlar Hindistan’ın, mevcut fiyatlarla DAP üretirken ton başına yaklaşık 300 $ zarar ettiğini gösteriyor. Öte yandan, Faslı dev OCP’nin bu çeyrekte beklentilerin de ötesinde kapasite düşürmesi ve Avrupa’ya yaptığı DAP/MAP satışlarını 975-980 $ FOB gibi rekor seviyelerden gerçekleştirmesi piyasadaki yangının sönmediğinin kanıtıdır. Ayrıca Brezilya pazarında Tekli Süper Fosfat tamamen gözden düştü, fiyatı da 5 $ geriledi. Bu paralizin bir sonraki sınavı ise Mısır NCIC’nin Mayıs satış ihalesi olacak.
AMONYAK: DOMİNO ETKİSİ VE GİRDİ BASKISI
Amonyak şu an hâlâ piyasanın sinir merkezi durumunda. Cezayir’den gelen spot satışların 850 $ FOB gibi yüksek seviyelerden gerçekleşmesi, maliyet baskısının sürdüğünü gösteriyor. Yükselen amonyak ve kükürt maliyetleri, DAP yerine koyma maliyetlerini yukarı itmeye devam ediyor. Artık kritik eşik aşılmıştır: Gübre krizi yalnızca tarlanın maliyeti değil, buğday ve mısır fiyatlarını tetikleyerek yarının ekmeğine uzanan küresel bir gıda güvenliği krizine dönüşmüştür. Bugün gübreye erişememek, yarın gıdaya erişememenin ilk faturasıdır.
BENCE: “BELİRSİZLİK, FİYATTAN DAHA BÜYÜK BİR RİSKTİR”
Değerli dostlarım, sahadaki çıplak gerçek şudur: Mahsul fiyatları kriz öncesine göre yerinde sayarken, gübre maliyetlerinin fersah fersah uzağa fırlaması tarımsal denklemi altüst etmiştir. Bu tehlikeli dengesizlik, üreticimizin gübreye erişim gücünü son yılların en kırılgan ve en korumasız noktasına savurmuştur.
Şunu asla unutmayın; bugün dünya gübre piyasasında fahiş fiyatlardan daha büyük olan tek şey, belirsizliğin karanlığıdır. Çünkü üreticimiz artık yalnızca pahalı üründen değil; yarın tarlasına girmek istediğinde, parası olsa dahi o ürüne hiç erişememekten, toprağını boş bırakmak zorunda kalmaktan korkmaktadır.
DEVLETİMİZ İÇİN STRATEJİK ÖNERİLER VE MİLLİ GÜVENLİK ADIMLARI
Aklıselim her insanın, hatta hepimizin gıda güvenliğini bir “Milli Savunma” meselesi olarak görmesi gerekir. Bu küresel darboğazda eleştirmek yerine; bu devletin bir bireyi ve bir mühendis olarak çözüm odaklı fikirlerimizi ortaya koymak asil bir sorumluluktur.
Öncelikle şunu ifade etmeliyim ki; devletimiz bu zorlu kriz süresince son derece rasyonel ve kararlı bir duruş sergilemiştir. Özellikle hammadde tedarikinde Rusya ve Kuzey Afrika hattında yürüttüğü proaktif diplomasi, T.C. Ziraat Bankası üzerinden üreticimize sağladığı sübvansiyonlu finansman destekleri ve ithalat rejiminde yerli üretimi korumak adına uyguladığı esnek adımlar çiftçimiz için kritik bir nefes borusu olmuştur. Devletimizin bu sağduyulu ve çözüm odaklı yaklaşımını destekliyor, atılan adımların doğruluğunu kabul ediyorum.
Bu güçlü temelin üzerine; savaşın başladığı ve krizin yaşanacağını öngördüğümden beri tekrarladığım ve bana göre önemli olduğunu düşündüğüm naçizane önerilerim şunlardır:
• Navlun ve Sigorta Kalkanı: Hürmüz krizinden kaynaklanan ve adeta bir “savaş ekonomisi” maliyeti haline gelen fahiş navlun ve sigorta giderlerine karşı, stratejik hammadde taşıyan gemilerimize kamu destekli bir finansal kalkan oluşturulmalıdır.
• Stratejik Gübre Rezervi (Milli Stok Eşiği): Tıpkı enerjide olduğu gibi gübre hammaddesinde de bir “Milli Stok Eşiği” belirlenmelidir. Küresel piyasaların tam kilitlendiği anlarda devreye girecek bu stratejik rezervler, bitkisel üretimimizin ve gıda bağımsızlığımızın sigortası olacaktır.
• Özel Ticaret Koridorları ve Yeşil Hatlar: Çin’in ihracat kapılarını daralttığı, Orta Doğu’nun ise lojistik kördüğüm yaşadığı bu dönemde, ikili anlaşmalarla fabrikalarımızın hammaddeye doğrudan ulaşabileceği diplomatik “yeşil hatlar” tahkim edilmelidir.
• Bayi Odaklı Ön Ödemeli Finansman: Çiftçimizin gübresini henüz limandayken ve fiyatlar küresel dalgalanmaya kapılmadan rezerve edebileceği, bayiler üzerinden işleyen bir ön ödemeli finansman modeli; sezon içindeki “bulunabilirlik” sorununu kökten çözebilir.
BAYİLERİMİZ İÇİN KRİTİK NOT
Kıymetli yol arkadaşlarımız, toprağın sahadaki uç beyleri; piyasa artık “tam zamanında” çalışamıyor. Yeni dönemde güçlü bayi, en ucuz malı bulan değil; kriz anında çiftçisine kesintisiz ürün ulaştırabilen öngörü sahibi bayi olacaktır. Deponuzdaki her bir çuval gübre, bu vatanın gıda bağımsızlığına verilmiş bir sadakat sözüdür.
ÇİFTÇİ KARDEŞLERİME TAVSİYEM
Değerli bekçilerimiz, toprağın sadık koruyucuları; biliyorum maliyetler belinizi büküyor ve “bekleyelim belki düşer” demek mantıklı geliyor. Ancak dünya genelinde arzın bu denli sıkıştığı ve lojistik yolların kalıcı bir operasyonel kısıta dönüştüğü bir ortamda, yarın tarlaya atmak için gübre bulamamak, o gün pahalıya almaktan çok daha büyük bir yıkımdır. Rızkınızı korumanın tek yolu, sezon vakti gelmeden ihtiyacınız olan ürünü deponuzda hazır tutmaktır.
Değerli dostlarım, unutmayalım krizler her zaman içinde kendi fırsatlarını da barındırır. Bugün Orta Doğu’da yaşanan sevkiyat kaybını telafi etmek adına Çin ve Endonezya’nın amonyak ve üre tarafında ihracatlarını artırma çabaları, piyasada yeni dengelerin kurulabileceğini göstermektedir. Diğer yandan; ABD Körfezi, Trinidad ve Kuzey Afrika hattındaki görece daha sağlıklı ve istikrarlı üretim tabloları, bağımlılıklarımızı gözden geçirmemiz için bize kritik bir pencere açmaktadır.
Bu tablo, alternatif tedarik koridorlarının ve hammadde diplomasisinin hayati önemini bizlere bir kez daha hatırlatıyor. Ülke olarak bu kriz döneminde kuracağımız yeni ticaret yolları ve tahkim edeceğimiz tedarik hatları, gelecekteki olası türbülanslara karşı en büyük sigortamız olacaktır.
Kalın sağlıcakla…
“Toprak Senin Özün, Nasıl Bakarsan Öyle Görür Gözün.”
Levent ÖZDEMİR
Ziraat Yüksek Mühendisi
Toprak Radyo Televizyon A.Ş.
Yönetim Kurulu Başkanı
