CUMHURİYETİN “BEYAZ MÜHRÜ”: ŞEKER PANCARI…

Tarladan Fabrikaya, Geçmişten Geleceğe Bir Strateji Belgesi
BİR MİLLETİN AĞIZ TADI, BİR DEVLETİN “TAM BAĞIMSIZLIK” MÜHRÜ

Sevgili Dostlar;
Uzun zamandır şeker pancarını kaleme almak, o “beyaz mührün” hikayesini tüm çıplaklığıyla anlatmak istiyordum. Çünkü ben, memleketim Eskişehir Sivrihisar’ın bereketli topraklarında, şeker pancarının gölgesinde büyüdüm.
Hala kulağımdadır rahmetli babamın o güven veren sesi… Üniversite yıllarımda bana harçlık gönderdiğinde; “Oğlum, dün pancar avansı yattı, şansına biraz daha fazla gönderdim” deyişi… O para, sadece bir babanın evladına harçlığı değil, bir devletin çiftçisine verdiği can suyuydu. Bizim oralarda hayatın takvimi pancara göre işlerdi. Traktör alınacaksa “pancar parasına”, düğün kurulacaksa “pancar avansına”, esnafa, bakkala borç ise “harman veresiye”ye güvenilerek yapılırdı. Pancar yoksa, düğün de yoktu, traktör de…
Dün, kıymetli bir büyüğümün gönderdiği videoyu izleyip maziye dalınca dedim ki; “Artık yazma vakti geldi de geçiyor.” İşte bu yüzden; hem o çocukluk hatıralarımın sıcaklığıyla, hem de bir Ziraat Mühendisi olarak biriktirdiğim teknik, kimyasal ve bilimsel gerçeklerle konuyu masaya yatırmanın tam sırasıdır.

Evet değerli dostlarım;

Tarih yaprakları 1926’yı gösteriyordu… Henüz barut kokusunun genizlerden silinmediği, çarıkla gezilen, yoksulluğun Anadolu’nun üzerine karabasan gibi çöktüğü o puslu yıllar… Cephede “Yedi Düvel”i yenen Genç Cumhuriyet, asıl büyük savaşın, “Ekonomik Kurtuluş Savaşı”nın daha yeni başladığını biliyordu.

O günlerde şeker; sadece çaya atılan bir tat, ağız tatlandıran bir gıda değildi. Anadolu köylüsü için şeker; hasta yatağında şifa niyetine aranan, gramla tartılan, yokluğunda reçetelere yazılan, adeta bir mücevher kadar kıymetli ve ulaşılmaz bir hayaldi.

İşte o karanlık ve tatsız günlerde, Mavi Gözlü Dev, Gazi Mustafa Kemal Atatürk, henüz Cumhuriyet ilan edilmemişken,İzmir İktisat Kongresi’nde o tarihi vizyonu masaya koydu: “Siyasi ve askeri zaferler ne kadar büyük olursa olsunlar, iktisadi zaferlerle taçlandırılmazlarsa, kazanılan zaferler yaşayamaz, az zamanda söner.”

Cumhuriyetin rotası “Üç Beyazlar” (Un, Şeker, Bez) politikası üzerine kuruldu. Çünkü bu milletin karnı doymalı (Un), sırtı giyinmeli (Bez) ve ağzı tatlanmalıydı (Şeker).
Bir yanda Uşak’ta, yumurta satarak biriktirdiği paralarla, “Bu topraklarda pancar biter mi?” diyenlere inat, Anadolu irfanının simgesi Nuri Şeker’in insanüstü gayreti… Diğer yanda Trakya’nın bereketli topraklarında, Alpullu’da devletin çelikten iradesi… Ve nihayet o bacalar tütmeye başladığında, gökyüzüne yükselen o beyaz dumanlar, sadece bir fabrikanın işlediğini değil; Türk milletinin makus talihinin yenildiğini müjdeliyordu.

İşte o gün o kara toprağa düşen ilk pancar tohumu; biyolojik bir canlıdan ibaret değildi. O tohum; sanayileşmeydi, kırsaldan kente göçü durduran istihdamdı, modern tarımdı ve hepsinden öte “Tam Bağımsız Türkiye” idealinin kök salmış haliydi.

Bugün, o şanlı mirasın gölgesinde durup geriye baktığımızda; şeker pancarının tarladaki herhangi bir bitki olmadığını, ulusların kendi kendine yetebilme kapasitesinin teminatı, yani stratejik bir “Milli Güvenlik” meselesi olduğunu yeniden, daha gür bir sesle hatırlamak zorundayız.

1. TOPRAĞIN NAZLI GELİNİ: ŞEKER PANCARI VE ANADOLU YOLCULUĞU

Şeker pancarı (Beta vulgaris); toprağın karanlık bağrına sığınıp, gökyüzünün güneşini içinde bembeyaz bir kristale dönüştüren, tabiatın en maharetli simyacılarından bir tanesidir. O, sadece bir endüstri bitkisi değil; yaprağıyla havayı, köküyle toprağı, posasıyla hayvanı besleyen bereketin ta kendisidir. Şeker Pancarı, Anadolu’nun “Nazlı Gelini”dir; ilgi ister, şefkat ister ve hepsinden öte alın teri ister.

İklim ve Toprak:
Pancar, bozkırın serin gecelerine aşıktır. Ne aşırı sıcağın kavuruculuğuna gelir, ne de aşırı soğuğun ayazına. İster ki; ayağı nemli, başı güneşli olsun ama kökleri suda boğulmasın. Derin yapılı, gevşek, humus kokan, tınlı topraklar onun sarayıdır. Kireçli toprağa tebessüm eder, tolerans gösterir; lakin asitli ve ağır killi topraklara küser, içine kapanır.

Bereketin Coğrafyası: Bozkırdan Yaylalara

Bu nazlı bitki, ülkemizin “Şeker Ambarı” olan İç Anadolu’nun uçsuz bucaksız ovalarında (Konya, Eskişehir, Ankara, Aksaray) en güzel şarkısını söyler. Yozgat ve Kayseri’nin topraklarında kök salar. Ancak hikaye orada bitmez; Doğu Anadolu’nun serin yaylaları (Erzurum, Erzincan, Muş, Malatya), pancarın “Polar” dediğimiz şeker varlığını en yükseğe taşıyan ideal coğrafyalardır. Gece-gündüz sıcaklık farkının yüksek olduğu bu bölgeler, pancarın bünyesinde daha çok şeker biriktirmesini sağlar. Ve elbette, bu işin beşiği Uşak ve Trakya’nın bereketli Alpullu ovaları… Belki iklim değişikliği ve su stresiyle ekim alanları daralsa da, pancarın genetik hafızası o topraklarda saklıdır.

Toprağa Saygı Duruşu: Dört Yıllık Vuslat (Münavebe)

Pancar, toprağına tutkuyla bağlanan ama sevgisiyle onu yoran bir aşıktır. Bu yüzden, toprağın hakkını toprağa teslim etmek gerekir. Aynı tarlaya üst üste ekilmez; çünkü toprak altında “Nematod” denen görünmez düşmanlar pusuya yatar. Tarımın altın kuralı, doğanın anayasası olan “4 Yıllık Münavebe (Ekim Nöbeti)” şarttır. Bu bir yasak değil, toprağın dinlenmesi için verilen bir moladır. Bu yıl pancar eken çiftçi, seneye buğdayın başağıyla, sonraki yıl baklagilin azotuyla veya ayçiçeğinin sarısıyla toprağı teselli etmeli, onu beslemelidir. Pancar ile tarlanın vuslatı, ancak dört yıl sonra, hasretle ve bereketle yeniden gerçekleşmelidir.

Tohumdaki Yarım Kalmış Sevda

Değerli Dostlar;

işte yüreğimizi burkan o mesele: Tohum… Maalesef, tarlamız bizim, suyumuz bizim, emek bizimdir ama toprağa düşen o “öz”, büyük oranda yabancıdır. Tarlalarımızda Avrupa menşeli hibrit tohumların hüküm sürmesi, tarımsal bağımsızlığımızın boynundaki bir prangadır. Türkşeker’in son yıllarda geliştirdiği, adını Cumhuriyetin hedeflerinden alan “Türkşeker 2023” ve “Türkşeker 2053” gibi yerli çeşitler, karanlıkta yakılan bir çoban ateşi gibidir. Henüz cılız ama umut doludur. Çünkü biliyoruz ki; kendi tohumunu üretmeyen bir millet, geleceğin sofrasını başkasının insafına terk etmiş demektir. Yerli tohum, sadece bir maliyet kalemi değil, bir Gıda Güvenliği ve Egemenlik meselesidir.

2. BİR FABRİKA OLARAK PANCAR: SIFIR ATIK, SONSUZ KATKI

Pancar tarladan sökülüp fabrikaya girdiği an, devasa bir sanayi çarkını döndürür. Tarladaki çapasından fabrikadaki mühendisine, direksiyon sallayan nakliyecisinden ahırındaki besicisine kadar milyonlarca insana ekmek kapısı olur. Pancar öyle bereketli bir bitkidir ki; doğadan aldığını, hiçbir parçasını ziyan etmeden, kat be kat fazlasıyla ekonomiye geri verir.

Gelin, bu “Bereketin Matematiğini” özetleyelim ve 1 Ton Şeker Pancarı üzerinden yapalım:

Kristal Şeker (Enerji):

Fabrika bantlarında yıkanıp kıyılan ve şerbeti alınan 1 Ton Pancardan, içindeki polar (şeker) varlığına göre ortalama 130 ila 150 kg arasında saf kristal şeker elde edilir. Bu, doğrudan soframıza gelen, çayımıza tat, tatlımıza lezzet veren enerjidir.

Melas (Sanayinin Siyah Altını):

Şeker kristalize edildikten sonra geriye kalan, pekmez kıvamındaki o koyu kahverengi sıvı bir atık değil, sanayi için “Siyah Altın”dır. 1 Ton pancardan yaklaşık 40-45 kg Melas çıkar. Peki bu melas ne işe yarar?

– Alkol ve Enerji: Melas, etil alkol üretiminin ana ham maddesidir. Eskiden devletin TEKEL fabrikaları, şeker fabrikalarından bu melası alır, mayalar ve milli içkimiz Rakı’nın sumasını ya da tıbbi alkolü üretirdi. Bugün de ispirto, kolonya ve temizlik sanayisinin alkol ihtiyacı buradan karşılanır.

– Biyoetanol: Enerji tarımının kalbi buradadır. Melastan üretilen biyoetanol, benzine karıştırılarak (yakıt katkısı olarak) dışa bağımlı olduğumuz petrolden tasarruf etmemizi sağlar.

– Maya: Her sabah yediğimiz ekmeğin, poğaçanın kabarmasını sağlayan “Pakmaya” işte bu melastan üretilir.(Bugünlerde sosyal medyada çiftçilerimizin mayayı sulandırarak toprağa verdiğini sıklıkla görüyorum. Mantık doğru ama uygulama yanlış!)

Yaş Küspe (Çiftçinin Sigortası):

Pancarın şerbeti alındıktan sonra geriye kalan posası, hayvancılığımız için bulunmaz bir nimettir. 1 Ton pancardan yaklaşık 400-500 kg Yaş Küspe çıkar. Besleyici değeri yüksektir, mısır silajına en güçlü alternatiftir. Süt ineklerinde verimi artırır, besi hayvanlarında et tutumu sağlar. Çiftçi pancarını teslim ederken, küspesini geri alarak hayvanını bedavaya yakın besleme imkanı bulur.

Şilembe (Toprağa Dönüş ve Vefa):

Döngü burada da bitmez. Melasın alkol fabrikalarında işlenip alkolünün alınmasından sonra geriye kalan, potasyum ve organik maddece çok zengin sıvı atığa “Şilembe” denir. Bir zamanlar “baş belası atık” olarak görülen şilembe, bugün modern tesislerde suyu uçurularak Organik Gübreye dönüştürülür. Potasyum zengini bu gübre, tekrar tarlaya döner ve bir sonraki pancarın besini olur.

Özetle Dostlar; Şeker pancarı, dünyada “Sıfır Atık” prensibiyle çalışan nadir bitkilerdendir. Şekeri bize, küspesi hayvana, melası sanayiye, şilembesi toprağa… Bu döngü, Ülkemiz ekonomisine her yıl milyarlarca liralık katma değer sağlar. İşte bu yüzden pancar; sadece bir bitki değil, başlı başına bir “Kalkınma Modeli”dir.

3. İKİ ŞEKERİN SAVAŞI: DOĞAL PANCAR MI, YAPAY MISIR ŞURUBU MU?

Kıymetli Dostlar,

Burada teknik bir parantez açmak, halk sağlığı ve “Sürdürülebilir Milli Tarım” adına tarihi bir zorunluluktur. Bugün market raflarından pastane vitrinlerine kadar uzanan o tatlı dünyanın perde arkasında, sessiz ama kıran kırana bir savaş yaşanmaktadır. Dünyada şekerin iki ana kaynağı vardır ve bu ikisi asla birbirinin dengi değildir:

1. PANCAR ŞEKERİ (Sakkaroz): Toprağın ve Doğanın Hediyesi Şeker pancarının köklerinden elde edilen, %99,9 saflıktaki bu şeker; vücudumuzun binlerce yıldır tanıdığı, genetik kodlarımıza aşina olan doğal enerji kaynağıdır. Glikoz ve fruktoz moleküllerinin birbirine sıkıca bağlı olduğu bu yapı, vücutta insülin mekanizmasıyla dengeli bir şekilde enerjiye dönüşür. Atatürk’ün kurduğu o bacası tüten fabrikalardan çıkan beyaz kristaller; genetiğiyle oynanmamış, kimyasal hidrolizden geçmemiş, “gerçek ve milli” şekerdir.

2. NİŞASTA BAZLI ŞEKER (NBŞ): Karaciğerin Sessiz Düşmanı Mısır nişastasının laboratuvar ortamında, çeşitli enzimler ve kimyasallarla parçalanarak sıvı hale getirilmesiyle elde edilen Mısır Şurubudur. Sanayici bunu sever; çünkü sıvı olduğu için taşıması kolaydır, pancar şekerine göre daha ucuzdur ve raf ömrünü uzatır. Ancak Tıp Dünyası Uyarıyor: NBŞ, yapısı gereği yüksek oranda “serbest fruktoz” içerir. Bu fruktoz, vücutta tokluk hissi veren “Leptin” hormonunu uyarmaz. Yani yedikçe yedirir, doyma hissini köreltir. Daha da vahimi; fruktoz doğrudan karaciğere gider ve orada yağa dönüşür. Bugün ilkokul çağındaki çocuklarımızda bile görülen “Karaciğer Yağlanması”, obezite, insülin direnci ve diyabet patlamasının baş şüphelisi, kontrolsüz tüketilen bu şuruplardır.

Kotalar Savaşı ve Avrupa’nın Refleksi: İşte tam bu noktada devletlerin “Tarım Politikası”, “Sağlık Politikasına” dönüşür. Avrupa Birliği (Fransa, Almanya), kendi halkını ve çiftçisini korumak için NBŞ kotalarını yıllarca %2-5 bandında tutmuş, pancar üretimine öncelik vermiştir. Çünkü bilirler ki; pancar biterse, sağlıklı gıda biter. Ülkemizde ise bu oranlar dönem dönem %10’lara, hatta %15’lere kadar tırmanmış, “Şeker Kurumu”nun kapatılmasıyla piyasa dengeleri sarsılmıştır. Son yıllarda Cumhurbaşkanlığı kararıyla kotaların %2,5 seviyelerine çekilmesi hayati bir adım olmuştur, ancak tehlike her zaman kapıdadır.

Sürdürülebilir Sağlık İçin: Milli Olan Pancardır Meseleye sadece “ekonomik maliyet” olarak bakarsak, mısır şurubu daha ucuz görünebilir. Ancak o şurubun toplumda yarattığı diyabet, kanser ve obezite hastalıklarının Sosyal Güvenlik Sistemine (SGK) ve halk sağlığına maliyeti, pancar şekerinden bin kat daha pahalıdır. Pancar üreticisini korumak; sadece tarladaki çiftçiyi değil, hastane koridorlarındaki gelecek nesilleri de korumaktır. Tercihimiz net olmalıdır: Genetiği değiştirilmiş mısırdan gelen şurup değil, Anadolu’nun bağrından kopan PANCAR baş tacımız olmalıdır.

4. SEKTÖRÜN TERAZİSİ VE ÇİFTÇİNİN BÜYÜK SINAVI

Sevgili Dostlar,

Ülkemizdeki şeker pancarı tarımı, sadece bir üretim faaliyeti değil, sosyo-ekonomik bir denge unsurudur. Sektör bugün; Türkşeker (Devlet), PANKOBİRLİK (Kooperatifler) ve Özel Sektör fabrikaları olmak üzere üç ayaklı bir yapı üzerine oturmuştur.

Türkşeker: Piyasayı Tutan “Devlet Baba” Eli Özelleştirme rüzgarlarına rağmen Türkşeker, hala sektörün amiral gemisidir. Çiftçi için Türkşeker; sadece ürün alan bir kurum değil, “Fiyat Belirleyici” ve “Garantör”dür. Türkşeker’in açıkladığı taban fiyat, özel sektör için de bir referanstır. Devletin bu piyasadan elini çekmesi demek, çiftçiyi tamamen serbest piyasanın (veya tekelleşmiş sermayenin) insafına terk etmek demektir. Bu yüzden Türkşeker’in varlığı, çiftçinin “sözleşmeli üretim” güvencesi, sırtını dayadığı dağdır.

Pancar Çiftçisi: Dünyanın En Sabırlı Emekçisi Pancar tarımı, “Ektim, biçtim, bitti” işi değildir. Nisan yağmurlarıyla başlar, Ekim ayının ayazına, Kasım’ın çamuruna kadar süren 7-8 aylık, meşakkatli bir serüvendir. Çiftçi bu süreçte sadece doğayla değil, artan maliyetlerle de savaşır:

1. Elektrik Çarpması: Pancar suyu sever. Ancak İç Anadolu gibi suyu çekilen bölgelerde, çiftçi suyu 150-200 metre derinlikten, devasa elektrikli pompalarla çeker. Tarımsal sulama elektriğine gelen zamlar, çiftçinin cebindeki parayı daha ürün satılmadan buharlaştırmaktadır.

2. Mazot ve Gübre: Tarlanın hazırlanması, çapası, sökümü derken traktör kontağı hiç kapanmaz. Gübre ise pancarın mamasıdır, vermezsen küser. Girdi maliyetlerindeki artış, “Beyaz Altın”ı bazen çiftçi için “Kara Çile”ye dönüştürmektedir.

• Polar (Şeker Varlığı) Tuzağı: Çiftçinin çilesi hasatla da bitmez. Fabrika kapısında pancar tartılırken, sadece kiloya değil, içindeki şeker oranına (Polar) bakılır. Çiftçi, “16 Polar” beklerken, o yıl havalar kötü gitmişse ve oran “13 Polar” gelirse, aylarca verdiği emek bir anda erir gider. Çiftçi, hem tonajı tutturmak hem de kaliteyi yakalamak zorunda olan bir ip cambazı gibidir.

Sonuç: Küstürülen Çiftçi Geri Dönmez Çiftçimiz vefalıdır, toprağına bağlıdır. Ancak zarar ettiği yılın ertesi, küser ve tarlayı terk eder. Pancar ekiminden kaçan çiftçi, mısıra veya ayçiçeğine yönelir. Bir kez üretimden kopan çiftçiyi tekrar o tarlaya sokmak, fabrika kurmaktan daha zordur. Bu yüzden; avans ödemelerinin zamanında yapılması, taban fiyatın enflasyona ezdirilmemesi ve özellikle sulama elektriğinde pozitif ayrımcılık yapılması, sektörün bekası için şarttır.

5. GELECEK VİZYONU VE POLİTİKA ÖNERİLERİ

Bu kadim bitkiyi ve ona bağlı sanayiyi yaşatmak için atılması gereken adımlar nettir:

1. Havza Bazlı Üretim Modeli: Su fakiri havzalarda (Örneğin yeraltı suları tükenen Konya’nın bazı bölgeleri) pancar ısrarı yerine; suyun olduğu, toprağın uygun olduğu havzalara kaydırma yapılmalıdır. Planlama, su varlığına göre yapılmalıdır.
2. Yerli Tohum Seferberliği: AR-GE yatırımları artırılmalı, Türk çiftçisi kendi milli tohumuyla buluşturulmalıdır.
3. Enerji Desteği: Pancar stratejik üründür. Sulamada kullanılan elektriğe, sanayi tarifesi değil, özel sübvansiyonlu “Üretim Tarifesi” uygulanmalıdır.
4. NBŞ ile Mücadele: Sağlık Bakanlığı ve Tarım Bakanlığı ortak çalışmalı, NBŞ kotaları minimuma indirilmeli, pancar şekeri tüketimi teşvik edilmelidir.
5. Kooperatifleşme: Pancar Ekicileri Kooperatifleri (PANKOBİRLİK) modeli güçlendirilmeli, çiftçi fabrikanın ortağı ve sahibi olmaya devam etmelidir.

BENCE; PANCARI YAŞATMAK, CUMHURİYETİ YAŞATMAKTIR

Şeker pancarı; bu kadim toprakların “Beyaz Mührü”, Cumhuriyetin ise tarladaki imzasıdır. O, sadece bir tarım ürünü değil; kırsaldan kente göçü durduran bir bariyer, sanayinin işleyen çarkı, hayvancılığın temeli ve halk sağlığının yegane sigortasıdır. Onu korumak; tarlayı, suyu, köylüyü ve çocuklarımızın geleceğini korumaktır.

Hükümetlerin ve karar alıcıların politikası artık net olmalıdır: İthalata değil üretime, ranta değil çiftçiye, yapay tatlandırıcılara değil doğal pancar şekerine dayalı bir gelecek inşa edilmelidir. Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün yaktığı o bağımsızlık meşalesi, sönmeye yüz tutmuş köylerde değil, bacası tüten fabrikalarda ve bereket fışkıran tarlalarda yaşamaya devam etmelidir.

Unutmayalım ki; “Üretmeden tüketen milletler, önce haysiyetlerini, sonra istikballerini kaybederler.” Ve “Köylü milletin efendisidir” düsturu, ancak o köylü üretebildiği sürece hükmünü sürdürür. Pancarı küstüren toprağı kaybeder; toprağı kaybeden ise yarınını kaybeder.

Kıymetli Dostlar, Değerli Karar Alıcılar, Saygıdeğer Sanayiciler;

Yazdığım bu makale, sadece bir durum tespiti değil; toprağa gönül verenlerin, Türk tarımına sunduğu bir “Milli Tarım Manifestosu”dur. Bu vesileyle, o ilk tohumu toprağa atanlardan bugüne kadar, bu uğurda alnının terini toprağa akıtan tüm çiftçilerimizi ve sanayicilerimizi saygı ve minnetle selamlıyorum.

“Toprak Senin Özün, Nasıl Bakarsan Öyle Görür Gözün.”

Levent Özdemir
Ziraat Yüksek Mühendisi
Toprak Radyo Televizyon A.Ş
Yönetim Kurulu Başkanı

Toprak haber