Değerli çiftçi dostlarım, sektörümüzün kıymetli temsilcileri;
Hani bazen tarlada çalışırken gökyüzü iyice kararır, rüzgar tersten eser de fırtınanın kopacağını iliklerinize kadar anlarsınız ya… İşte piyasa tam o noktayı geçti dostlar. Bu hafta elimize ulaşan uluslararası gübre raporları gösteriyor ki, Orta Doğu’daki o sıcak çatışma gübre piyasasını adeta bir alev topuna çevirmiş durumda.
Şunu iyi bilmeliyiz; bugün gübre dediğimiz şey artık sadece toprağa attığımız bir besin değil. Gübre; enerjinin, lojistiğin ve dünya siyasetinin tam göbeğinde duran stratejik bir mesele haline geldi.
Şu an dünya bültenlerini okurken can yakıcı bir gerçekle yüzleşiyoruz: Artık mesele sadece gübrenin “pahalı mı yoksa ucuz mu” olduğu değil; asıl mesele “Limanda mal var mı, o gemi yola çıkıp bizim toprağımıza ulaşabilecek mi?” meselesidir. Gelin, bu fırtınalı Mart takviminde yolumuzu nasıl bulacağımızı bölüm bölüm konuşmaya devam edelim.
NOT:(FOB: Malın limanda gemiye yüklenmiş, tüm masrafları ödenmiş çıkış fiyatı. CFR: Malın varış limanına kadar olan nakliye ücreti dahil teslim fiyatı. RCF: Hindistan’ın devlet kontrolündeki dev gübre alım ve üretim kuruluşu. FOB SE Asya / FOB Çin: Güneydoğu Asya veya Çin liman çıkışlı fiyatlar. Boğa Senaryosu: Fiyatların yükseleceği beklentisiyle oluşan piyasa durumu. Ayı Senaryosu: Fiyatların düşeceği beklentisiyle oluşan piyasa durumu. $/t: Ton başına ABD Doları fiyatı. $/st: Kısa ton (Short Ton – Yaklaşık 907 kg) başına ABD Doları fiyatı.)
Sevgili dostlar, üre piyasası şu an tam bir şok dalgasının içinde. Şaka değil, sadece birkaç gün içinde fiyatların üzerine yaklaşık 200 dolar bindi. Geçen Cuma’dan bu yana yaşanan bu %40’lık sıçrama, piyasada artık “ralli” falan değil, bence resmen bir “patlama”dır.
• Küresel Fiyatlar Fırladı:
Mısır üresi Perşembe günü 665 $/t FOB seviyelerine tırmanırken, Cezayir’den gelen haberler ticaretin 695-700 $/t FOB bandına dayandığını söylüyor. Uzak Doğu’da Malezya (Petronas) Nisan yüklemesi için 650 $/t FOB’dan el sıkışırken, Nijerya (Dangote) tarafı da 655 $/t FOB’dan satışları mühürledi.
• Hürmüz Kilidi ve Arz Kabusu:
Dostlar, durumun vahametini şöyle anlatayım: Orta Doğu, deniz yoluyla yapılan küresel üre ticaretinin yaklaşık %35’ini (yani koca bir yılda 20 milyon tonu) tek başına sırtlıyor. Bu malın 17 milyon tondan fazlası o daracık Hürmüz Boğazı’ndan geçmek zorunda. Ama bugün ne mi oluyor? Gemi sahipleri o sulara girmeyi reddediyor, sigorta şirketleri gemilerin teminatlarını bir bir iptal ediyor. Üzerine basa basa tekrar söylemek gerekirse, bugün piyasayı asıl geren şey lojistiğin felç olmasıdır; mal kağıt üzerinde var ama tarlaya ulaşacak yol kapalı.
• Üretim Çarkları Duruyor:
İş sadece yolla da bitmiyor, üretim tarafı da alarm veriyor. Dev üretici QatarEnergy üre üretimini durdurma kararı aldı. Bu karar sadece Katar’ı değil, oradan gelen gaza bağımlı olan Hindistan’ın yerli üretimini de en az %10 aşağı çececek gibi görünüyor. “Çin piyasayı rahatlatır mı?” derseniz, onlar şu an kendi bahar sezonlarının tam ortasındalar ve kapıları ihracata açmaya hiç niyetleri yok. İran’la zaten iletişim koptu, herkes fabrikaların sustuğunu varsayıyor; Azerbaycan tarafında ise üretim hala düşük viteste devam ediyor.
• Panik Alım ve Bölgesel Ralli:
Hal böyle olunca Avrupa’da tam bir panik havası başladı. Fransa’da fiyatlar 630-665 €/t FCA’ya, İtalya’da 660-680 $/t CFR’ye fırladı. Benelüks’te ise sadece bir haftada fiyatın üzerine tam 120 Euro bindi. Baltık ve Karadeniz limanlarında üre artık 570-580 $/t FOB seviyelerine demirledi. Brezilya’da teklifler 630 $/t CFR’yi zorlarken, Amerika’nın kalbi Nola’da haftalık fiyat 70 dolar artarak 585-620 $/st bandına yerleşti.
FOSFAT, NPK VE DİĞER AZOTLU ÜRÜNLER: ŞOK DALGASI YAYILIYOR
Dostlar, maalesef yaşanan bu fırtına sadece üreyle de sınırlı değil. Evet, şok dalgası amonyum sülfat ve nitrat gruplarına da sıçradı ve buralarda ciddi fiyat artışlarına yol açtı.
• Hammadde Yangını:
Şu an dünyada gözler Rusya ve Fas’ın üzerinde. Rus üreticiler; fosfat üretimi için gereken temel hammaddeleri, yani amonyağı ve kükürtü kendi iç kaynaklarından temin edebildikleri için dünyadaki rakiplerine göre büyük bir avantaja sahipler. Ancak bu avantajı fiyatları sabit tutmak için kullanmıyorlar; aksine Rus MAP ve DAP fiyatlarını hızla yukarı çekiyorlar. Diğer yandan dünya fosfat devi Fas (OCP), piyasadaki bu kaosu izlemek için tekliflerini tamamen askıya aldı. Bu da demek oluyor ki, piyasada mal bulmak her geçen gün biraz daha zorlaşıyor.
• Enerji Darbesi:
Şimdi sıkı durun dostlar, asıl “enerji darbesi” üretim maliyetlerini nasıl etkiledi ona bakalım. Avrupa’da doğalgaz fiyatları (TTF) sadece bir günde 30 €/MWh seviyesinden bir anda 54 €/MWh seviyesine kadar fırladı. Sonradan 50 € civarında dengelense de bu şokun faturası çok ağır oldu. Bu ani sıçrama, Avrupa’daki gübre üretim maliyetlerini bir anda ton başına yaklaşık 120 dolar yukarı çekti. Yani hammaddeyi bulsanız bile, fabrikanın bacasını tüttürmek artık çok daha pahalı hale geldi.
STRATEJİK MART-NİSAN ANALİZİ: FIRTINA NE KADAR SÜRER?
Sevgili dostlar, şimdi gelelim hepimizin aklındaki o can alıcı soruya: Bu fırtına daha ne kadar devam edecek? Raporlar önümüzde iki farklı senaryo olduğunu fısıldıyor; valla ben raporların yalancısıyım:
• Fiyatları Coşturacak Riskler (Boğa Senaryosu):
Eğer bu sıcak çatışma ortamı uzarsa ve Hürmüz Boğazı kapalı kalmaya devam ederse işimiz zor. Enerji fiyatlarındaki (doğalgaz ve petrol) her yeni sıçrama; üre ve diğer tüm azotlu ürünleri yeni rekorlara taşıyacak gibi görünüyor. Özellikle Mısır tarafında İsrail’den gelen gaz akışındaki kesintiler nedeniyle üretimde ciddi bir duraksama yaşanırsa, fiyatlar artık kontrol dışına çıkabilir; bu durum üre fiyatlarında yeni rekorlar kırılmasına neden olabilir.
• Küçük Bir Umut Işığı (Ayı Senaryosu):
“Fiyatlar hiç mi düşmez?” derseniz, raporlar zayıf da olsa bir ihtimalden bahsediyor. ABD’deki çiftçiler, bu aşırı yüksek gübre maliyetleri yüzünden azot yoğunluğu isteyen mısır ekmekten vazgeçip soya fasulyesine yönelirse, talepte bir miktar gevşeme olabilir diye düşünüyorum. Ama samimi olalım dostlar; dünyanın en büyük ihracat bölgesi olan Orta Doğu’daki devasa arz boşluğunu, bu talep azalması doldurmaya yetecek mi? İşte orası şu an tam bir soru işareti.
BENCE: TÜRKİYE İÇİN EZBER BOZAN BİR LOJİSTİK HAMLE ŞART
Değerli dostlar, önümüzdeki manzara geçen haftaya göre çok daha net ama bir o kadar da sertleşmiş durumda. Artık kahve sohbetlerimizde “Fiyat ne olur?” diye sormayı bir kenara bıraktık; asıl derdimiz ve sorumuz, “Mal limana sağ salim gelebilir mi?” sorusudur artık.
Şunu unutmayalım: Ülkemizin gübre tedarik zinciri bugün ana hatlarıyla Orta Doğu, Kuzey Afrika ve Karadeniz rotasına dayanıyor. Raporlar gösteriyor ki bu üç kritik damardan ikisi şu an aynı anda risk üretiyor. Hürmüz’deki kilitlenme ve enerji şoku, piyasadaki belirsizliği adeta zirveye taşıdı.
Sayın Bakanımızın da ifade ettiği gibi, çok şükür stoklarımız var; tarlayı boş bırakmayacağız.
Ancak dostlar, analiz bize şunu söyler: Elimizdeki o stokları yarın yerine koymaya kalktığımızda karşımıza çıkacak fatura, artık sadece gübre fiyatı değil. Bugün CFR 650-700 dolar bandına yerleşen fiyatların üzerine bir de ikiye katlanan “savaş navlunu” ve yükselen sigorta primleri eklendiğinde, maliyetler bambaşka bir boyuta ulaştı. Yani malı bulsak bile, kapımıza getirme bedeli artık ezberleri bozuyor.
Peki dostlar, bu fırtınalı analize göre sektörün temsilcileri ne yapmalı? Gelin, bu darboğazdan çıkışın reçetesine ne demişiz birlikte bakalım:
1. Tarım ve Ticaret Bakanlıkları:
Devletimizin ilgili kurumları için manzara bence çok net: Türkiye, Orta Doğu rotasındaki bu fiili kilitlenmeyi aşmak adına Kuzey Afrika (özellikle Cezayir ve Mısır) ve hatta Endonezya gibi alternatif tedarik kapılarıyla lojistik bağlarını her zamankinden daha sıkı tutmak zorundadır. Hürmüz Boğazı’nın ötesinde, yani “yanlış tarafında” mahsur kalan ve küresel ticaretin can damarı olan yıllık 17 milyon tondan fazla üre trafiğini ve bölgedeki o meşhur kükürt-amonyak darboğazını göz önüne aldığımızda; milli gıda güvenliğimiz için “sigorta planlarımızı” vakit kaybetmeden, acilen devreye almalıyız. Artık sadece fiyata değil, o malın limanımıza yanaşma garantisine odaklanma vaktidir. 2. Gübre Sektörü:
Dostlar, piyasanın yeni gerçeği şudur: Maliyet analizlerimize artık sadece “hammadde” fiyatını yazıp geçmek yetmiyor. Dosyamıza “barut kokulu savaş primi”ni, Hürmüz Boğazı‘ndaki kaos nedeniyle neredeyse ikiye katlanan navlunları ve gemi sahiplerinin kapısını çaldığı o fırlayan sigorta maliyetlerini eklemek artık kaçınılmaz bir zorunluluk haline geldi. Şunu da aklımızdan çıkarmayalım; QatarEnergy gibi dünya azot piyasasının kalbi olan devlerin üretimini durdurma kararı, piyasayı sadece bugünlük bir fırtınayla değil, artçı şoklarıyla uzun süre sarsmaya devam edecektir. 3. Çiftçimiz:
Değerli çiftçi kardeşlerim, artık tarlada saniyelerin bile büyük önemi var. “Acaba yarın fiyatlar biraz daha düşer mi?” diye beklemek; Hürmüz Boğazı’nın kapandığı, dev üretim tesislerinin şalter indirdiği ve sigorta şirketlerinin teminatları iptal ettiği bu fırtınalı ortamda artık bir üreticilik planı değil, düpedüz bir kumar oynamaktır. Eğer imkanınız varsa, önümüzdeki sezonun gübre ihtiyacını şimdiden güvenceye almalısınız. Unutmayın dostlar; bu savaş sadece uzak sınırları değil, lojistik damarların kesilmesiyle sizin tarlanızdaki o kutsal verimi ve gıda güvenliğimizi de doğrudan tehdit ediyor. Malın limandan çıkıp toprağınıza ulaşmasının bir “sabır testine” dönüştüğü bu dönemde, zamanında hamle yapmak bereketi korumanın tek yoludur.
SON SÖZ:
Bugün gübre piyasasında yaşananlar, sadece sıradan bir fiyat dalgalanması değildir; dünya tarımının ne kadar kırılgan bir tedarik zincirine ve enerji dengesine bağlı olduğunu gösteren çok sert bir uyarıdır. Dünya yangın yerine dönse de, toprağı işleyen el asla ümidi kesmez. Devletimizin gücü ve çiftçimizin o bitmek bilmeyen sabrı, bizi bu darboğazdan mutlaka selamete çıkaracaktır.
Kalın sağlıcakla…
“Toprak Senin Özün, Nasıl Bakarsan Öyle Görür Gözün.”
Levent ÖZDEMİR Ziraat Yüksek Mühendisi Toprak Radyo Televizyon A.Ş. Yönetim Kurulu Başkanı
